مجموعه ماجرا
هرمز






مجموعه ماجرا (Majara Residence) یکی از شناختهشدهترین پروژههای معماری معاصر ایران است که در جزیره هرمز، در استان هرمزگان و در نزدیکی آبهای خلیج فارس قرار دارد. این مجموعه با گنبدهای رنگی، فرمهای ارگانیک و استفاده از روش ساخت ابرخشت، به نمونهای شاخص از معماری مبتنی بر بستر طبیعی و اجتماعی تبدیل شده است.
طراحی پروژه توسط دفتر معماری زاو (ZAV Architects) انجام شده و محمدرضا قدوسی بهعنوان معمار اصلی، در شکلگیری رویکرد طراحی آن نقش محوری داشته است. مجموعه ماجرا در قالب مرحله دوم برنامه «حضور در هرمز» طراحی شد و بخش اقامتی آن در سال ۲۰۲۰ تکمیل شد.
مهمترین ویژگی ظاهری پروژه، مجموعهای از حدود ۲۰۰ گنبد با ابعاد و ارتفاعهای متفاوت است که در کنار یکدیگر، ساختاری شبیه به یک سکونتگاه کوچک ایجاد کردهاند.
رنگهای این گنبدها از تنوع زمینشناختی جزیره هرمز الهام گرفتهاند؛ جزیرهای که به دلیل خاکهای رنگی، کوههای سرخ و زرد و مناظر طبیعی متفاوت، با عنوان جزیره رنگینکمان شناخته میشود.
اما اهمیت مجموعه ماجرا تنها به فرم و رنگ آن محدود نیست.
این پروژه با هدف ایجاد ارتباط میان گردشگری، اشتغال محلی، منابع طبیعی و توسعه اجتماعی شکل گرفته است. در فرآیند ساخت، تلاش شده است بخش مهمی از سرمایه پروژه بهجای صرف مصالح گرانقیمت و فناوریهای پیچیده، به نیروی کار و مهارتآموزی اختصاص پیدا کند.
در نتیجه، مجموعه ماجرا نمونهای از معماری است که در آن فرآیند ساخت، اقتصاد محلی و تجربه اجتماعی به اندازه فرم نهایی ساختمان اهمیت دارند.
از سوی دیگر، استفاده از سیستم ابرخشت، توجه به هندسه گنبدی و سازماندهی خوشهای فضاها، امکان بررسی پروژه از منظر معماری اقلیمی، معماری بومی و ساختوساز کمفناوری را فراهم میکند.
این پروژه در سال ۲۰۲۵، در قالب مجموعه گستردهتر «ماجرا و بازآفرینی اجتماعی هرمز»، موفق به دریافت جایزه معماری آقاخان شد.
معرفی کلی مجموعه ماجرا
مجموعه ماجرا یک اقامتگاه گردشگری و مرکز فرهنگی چندمنظوره است که در ساحل جزیره هرمز ساخته شده است.
این پروژه با هدف ایجاد بستری برای حضور گردشگران، تعامل با جامعه محلی و توسعه فعالیتهای فرهنگی و اقتصادی شکل گرفت.
برخلاف هتلهای متداول که معمولاً از یک ساختمان بزرگ با راهروها و اتاقهای تکرارشونده تشکیل میشوند، مجموعه ماجرا از واحدهای گنبدی کوچک و بزرگ تشکیل شده است.
این گنبدها در قالب خوشههایی به یکدیگر متصل شدهاند و فضاهای باز میان آنها، مسیرهای حرکت و محلهای تجمع را شکل میدهند.
در این پروژه، فضای باز میان گنبدها به اندازه فضاهای داخلی اهمیت دارد.
مشخصات اصلی پروژه:
- نام فارسی: مجموعه ماجرا / اقامتگاه ماجرا
- نام انگلیسی: Majara Residence
- عنوان پروژه در مجموعه اصلی: Presence in Hormuz 02
- موقعیت: جزیره هرمز، استان هرمزگان، ایران
- کاربری: اقامتی، گردشگری، فرهنگی و اجتماعی
- دفتر معماری: ZAV Architects
- معماران مسئول: محمدرضا قدوسی، فاطمه رضایی فخر، گلناز بهرامی و سروش مجیدی
- کارفرما: احسان رسولاف
- مالک اعلامشده در مشخصات پروژه: علی رضوانی
- دوره طراحی و اجرا: ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰
- سال تکمیل بخش اقامتی: ۲۰۲۰ میلادی
- مساحت کل اعلامشده پروژه: حدود ۱۰٬۳۰۰ مترمربع
- سطح ساختهشده در برخی مشخصات منتشرشده: حدود ۴٬۰۰۰ مترمربع
- مساحت محوطهسازی اعلامشده: حدود ۶٬۳۰۰ مترمربع
- تعداد گنبدها: حدود ۲۰۰ گنبد
- ظرفیت اقامتی اعلامشده: حدود ۷۵ نفر
- سیستم شاخص ساخت: ابرخشت (Superadobe)
- مهندسان سازه: بهرنگ بنیآدم و روحی توسکی
- طراحان منظر: مریم یوسفی و مرتضی ادیب
- افتخار شاخص: برنده جایزه معماری آقاخان ۲۰۲۵ در قالب مجموعه ماجرا و بازآفرینی اجتماعی هرمز
موقعیت مکانی و تحلیل بستر طبیعی جزیره هرمز
جزیره هرمز در جنوب ایران و در محدوده تنگه هرمز قرار دارد.
این جزیره از نظر زمینشناسی، تاریخ دریانوردی، فرهنگ محلی و چشمانداز طبیعی، یکی از مناطق منحصربهفرد خلیج فارس محسوب میشود.
مجموعه ماجرا در امتداد جاده ساحلی جزیره و در فاصلهای حدود چهار کیلومتر از شهر هرمز قرار گرفته است.
این موقعیت باعث شده است پروژه ارتباط مستقیمی با چشمانداز دریا، زمینهای رنگی و توپوگرافی طبیعی جزیره داشته باشد.
ویژگیهای زمینشناختی جزیره
هرمز به دلیل ساختار زمینشناختی خاص خود دارای خاکها و سنگهایی با رنگهای متنوع است.
رنگهای قرمز، زرد، نارنجی و طیفهای دیگر در بخشهای مختلف جزیره دیده میشوند.
این تنوع رنگی یکی از مهمترین منابع الهام در طراحی مجموعه ماجرا بوده است.
معماران تلاش کردند ساختمانها بهجای ایجاد تضادی شدید با چشمانداز طبیعی، بخشی از منظره رنگی جزیره به نظر برسند.
شرایط اقلیمی
جزیره هرمز دارای اقلیم گرم و مرطوب ساحلی است.
دمای بالا، تابش شدید خورشید، رطوبت هوا و بادهای ساحلی از عوامل مهم در طراحی ساختمانهای این منطقه هستند.
در چنین شرایطی، فرم ساختمان، جنس مصالح، ضخامت دیوارها و سازماندهی فضاهای باز اهمیت زیادی دارند.
ارتباط با ساحل
قرارگیری مجموعه در نزدیکی ساحل، امکان ایجاد ارتباط بصری و حرکتی میان اقامتگاه و دریا را فراهم کرده است.
در طراحی محوطه، مسیرهای حرکت بهگونهای سازماندهی شدهاند که کاربران بتوانند میان خوشههای گنبدی حرکت کنند و به چشمانداز طبیعی دسترسی داشته باشند.
احترام به توپوگرافی
در مجموعه ماجرا، بهجای استفاده از یک شبکه هندسی سخت و منظم، گنبدها با آرایشی ارگانیک در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
این رویکرد به سازگاری بیشتر فرم مجموعه با زمین و ایجاد فضاهای باز متنوع کمک کرده است.
تاریخچه شکلگیری پروژه؛ برنامه حضور در هرمز
مجموعه ماجرا بخشی از برنامه گستردهتری با عنوان «حضور در هرمز» است.
این برنامه با هدف ایجاد فرصتهای اقتصادی و فرهنگی و تقویت نقش جامعه محلی در توسعه گردشگری جزیره شکل گرفت.
مسئله توسعه گردشگری در هرمز
جزیره هرمز به دلیل چشمانداز طبیعی خاص خود، مقصد گردشگران بسیاری است.
بااینحال، گردشگری کوتاهمدت و حضور محدود بازدیدکنندگان در اقتصاد محلی، همیشه به ایجاد فرصتهای پایدار برای ساکنان منجر نمیشود.
یکی از اهداف برنامه حضور در هرمز، ایجاد زیرساختهایی بود که امکان اقامت طولانیتر، فعالیت اقتصادی و تعامل بیشتر گردشگران با جامعه محلی را فراهم کنند.
مرحله نخست؛ مرکز فرهنگی رونگ
پیش از ساخت مجموعه ماجرا، دفتر زاو پروژه مرکز فرهنگی رونگ (Rong Cultural Centre) را در جزیره هرمز طراحی کرد.
این پروژه در نزدیکی اسکله و محل ورود گردشگران قرار دارد.
مرکز رونگ از دو فضای گنبدی و یک فضای پلکانی عمومی تشکیل شده است.
کاربریهای آن شامل کافه، خدمات گردشگری و فضای تجمع عمومی است.
این پروژه نخستین تجربه مهم برنامه حضور در هرمز در استفاده از معماری گنبدی و مشارکت محلی بود.
مرحله دوم؛ مجموعه ماجرا
در مرحله دوم، مجموعه ماجرا با مقیاسی بزرگتر و عملکردی گستردهتر طراحی شد.
هدف، ایجاد اقامتگاهی بود که علاوه بر پذیرایی از گردشگران، امکان فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی را نیز فراهم کند.
طراحی و اجرای پروژه در فاصله سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ انجام شد.
توسعه برنامه در مقیاس جزیره
برنامه حضور در هرمز به مجموعه ماجرا محدود نماند.
در ادامه، پروژههای دیگری مانند فضای اجتماعی و آموزشی «بیتیپ» یا Typeless نیز شکل گرفتند.
این پروژهها در کنار یکدیگر، بخشی از یک برنامه تدریجی برای بازآفرینی اجتماعی و اقتصادی جزیره محسوب میشوند.
معمار مجموعه ماجرا؛ محمدرضا قدوسی و دفتر زاو
محمدرضا قدوسی از معماران معاصر ایران و از چهرههای اصلی دفتر معماری زاو است.
دفتر زاو در سال ۲۰۰۶ تأسیس شد و در فعالیت حرفهای خود به موضوعاتی مانند معماری اجتماعی، استفاده خلاقانه از منابع در دسترس، اقتصاد ساخت و ارتباط میان معماری و جامعه توجه داشته است.
در پروژه ماجرا، این رویکرد به شکل مشخصی دیده میشود.
معماری بهعنوان فرآیند اجتماعی
در رویکرد دفتر زاو، معماری تنها طراحی یک شیء ساختمانی نیست.
فرآیند ساخت، مشارکت نیروهای محلی و نحوه توزیع منابع اقتصادی نیز بخشی از مسئله طراحی محسوب میشوند.
در مجموعه ماجرا، تلاش شده است سهم بیشتری از هزینه ساخت به نیروی انسانی و مهارتآموزی اختصاص پیدا کند.
توجه به منابع در دسترس
دفتر زاو در این پروژه از فناوری ابرخشت استفاده کرده است.
این فناوری امکان ساخت احجام گنبدی با استفاده از مصالح دانهای و روشهای اجرایی نسبتاً ساده را فراهم میکند.
همکاری گروهی
پروژه ماجرا حاصل همکاری گروهی از معماران، طراحان، مهندسان و متخصصان حوزههای مختلف است.
در کنار محمدرضا قدوسی، فاطمه رضایی فخر، گلناز بهرامی و سروش مجیدی از معماران مسئول پروژه بودهاند.
طراحی سازه، محوطه، فضاهای داخلی و تأسیسات نیز توسط گروههای تخصصی انجام شده است.
سبک معماری مجموعه ماجرا؛ معماری بومی، اجتماعی و ارگانیک
مجموعه ماجرا را میتوان در چارچوب چند رویکرد معماری بررسی کرد.
۱. معماری بومی معاصر (Contemporary Vernacular Architecture)
معماری بومی به شیوههایی از ساختوساز گفته میشود که با شرایط اقلیمی، مصالح در دسترس و فرهنگ یک منطقه ارتباط دارند.
در مجموعه ماجرا، فرمهای گنبدی از معماری سنتی منطقه و ساختارهای ذخیره آب الهام گرفتهاند.
بااینحال، پروژه بازسازی مستقیم یک ساختمان تاریخی نیست؛ بلکه بازخوانی برخی اصول معماری بومی در قالبی جدید است.
۲. معماری اجتماعی (Social Architecture)
یکی از اهداف اصلی پروژه، ایجاد فرصت اقتصادی و اجتماعی برای ساکنان جزیره بوده است.
در این رویکرد، کیفیت معماری تنها بر اساس زیبایی ساختمان ارزیابی نمیشود.
میزان مشارکت جامعه محلی، ایجاد مهارت و امکان استفاده عمومی از فضاها نیز اهمیت دارد.
۳. معماری ارگانیک (Organic Architecture)
فرم مجموعه از خوشههایی با هندسه منحنی و چیدمان غیرخطی تشکیل شده است.
این آرایش باعث شده است مجموعه بهجای یک ساختمان بزرگ و یکپارچه، مانند تجمعی از احجام کوچک در چشمانداز طبیعی دیده شود.
۴. معماری خاکی (Earthen Architecture)
استفاده از مصالح دانهای در ساخت گنبدها، پروژه را در حوزه معماری خاکی قرار میدهد.
البته در مجموعه ماجرا، خاک و ماسه بهتنهایی مصالح سازنده نیستند؛ بلکه از کیسهها، مواد تثبیتکننده، پوشش سیمانی و در بخشهایی از عناصر تقویتی نیز استفاده شده است.
۵. معماری کمفناوری (Low-Tech Architecture)
فناوری ابرخشت در مقایسه با برخی سیستمهای صنعتی، به تجهیزات پیچیده کمتری نیاز دارد.
این ویژگی امکان مشارکت نیروی کار محلی و آموزش مهارتهای ساخت را افزایش میدهد.
۶. معماری مبتنی بر توسعه محلی
در این رویکرد، پروژه ساختمانی بخشی از یک برنامه گستردهتر برای تقویت اقتصاد و فعالیت اجتماعی منطقه محسوب میشود.
مجموعه ماجرا یکی از نمونههای مهم این نگرش در معماری معاصر ایران است.
کانسپت و ایده اصلی طراحی مجموعه ماجرا
ایده اصلی پروژه بر پایه ترکیب سه موضوع شکل گرفته است: طبیعت رنگی هرمز، معماری گنبدی و توسعه اجتماعی.
۱. گنبدها بهعنوان واحدهای مستقل
در مجموعه ماجرا، هر گنبد یک واحد فضایی کوچک محسوب میشود.
این واحدها با ترکیب شدن در کنار یکدیگر، فضاهای اقامتی، خدماتی و عمومی را شکل میدهند.
این روش به معماران اجازه داده است مجموعهای بزرگ را از اجزای کوچکتر و قابل اجرا تشکیل دهند.
۲. الهام از فرمهای طبیعی
گنبدهای رنگی مجموعه با فرمهای نرم و منحنی طراحی شدهاند.
این احجام در کنار تپهها و کوههای رنگی جزیره، ارتباط بصری مشخصی با محیط طبیعی ایجاد میکنند.
۳. الهام از آبانبارهای سنتی
فرم گنبدی در معماری سنتی مناطق گرم ایران سابقه طولانی دارد.
در مجموعه ماجرا، گنبدها از نظر هندسی با برخی ساختارهای سنتی ذخیره آب و بناهای گنبدی منطقه ارتباط دارند.
۴. ایجاد سکونتگاه کوچک
معماران بهجای طراحی یک ساختمان بزرگ، مجموعهای از احجام کوچک را در کنار یکدیگر قرار دادهاند.
این آرایش باعث ایجاد مسیرها، حیاطها، فضاهای نیمهخصوصی و نقاط تجمع میشود.
۵. ارتباط میان گردشگر و جامعه محلی
بخشهایی از مجموعه برای استفاده عمومی و فعالیتهای اجتماعی در نظر گرفته شدهاند.
هدف این بوده است که اقامتگاه به فضایی کاملاً جدا از زندگی جزیره تبدیل نشود.
۶. استفاده از ساختارهای قابل آموزش
انتخاب روش ابرخشت به معماران اجازه داد بخشی از فرآیند ساخت را با مشارکت نیروی انسانی محلی انجام دهند.
در نتیجه، روش اجرا به بخشی از کانسپت اجتماعی پروژه تبدیل شده است.
تحلیل فرم و حجم معماری مجموعه ماجرا
مهمترین ویژگی بصری مجموعه ماجرا، فرم گنبدی و چیدمان خوشهای احجام است.
در این پروژه، حدود ۲۰۰ گنبد با ابعاد و ارتفاعهای متفاوت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
هندسه گنبدی
گنبدها دارای فرمهای منحنی و نسبتاً پیوسته هستند.
این هندسه باعث شده است مجموعه از ساختمانهای متداول با دیوارهای عمودی و سقفهای تخت فاصله بگیرد.
تنوع مقیاس
تمام گنبدها دارای ابعاد یکسان نیستند.
برخی از آنها فضاهای کوچک اقامتی را شکل میدهند و برخی دیگر برای عملکردهای عمومی یا ترکیبی مورد استفاده قرار میگیرند.
چیدمان خوشهای
گنبدها در گروههایی با فاصلههای متفاوت کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
این آرایش باعث ایجاد فضاهای باز متنوع و مسیرهای حرکتی غیرخطی شده است.
ارتباط با توپوگرافی
چیدمان مجموعه با ویژگیهای زمین و چشمانداز ساحلی ارتباط دارد.
بهجای ایجاد یک شبکه کاملاً منظم، احجام به شکلی سازماندهی شدهاند که با ساختار طبیعی محیط هماهنگی بیشتری داشته باشند.
مقیاس انسانی
استفاده از واحدهای کوچکتر باعث شده است مجموعه، با وجود وسعت قابل توجه، در مقیاس تجربه انسانی قابل درک باشد.
پیوستگی بصری
رنگها و فرمهای مشابه باعث شدهاند گنبدهای متعدد بهصورت یک مجموعه یکپارچه دیده شوند.
تحلیل رنگ در معماری مجموعه ماجرا
رنگ یکی از مهمترین عناصر هویتبخش پروژه است.
در مجموعه ماجرا، رنگها از چشمانداز طبیعی و خاکهای متنوع جزیره هرمز الهام گرفتهاند.
ارتباط با زمینشناسی جزیره
هرمز دارای خاکها و سنگهایی با رنگهای متفاوت است.
معماران از این ویژگی برای انتخاب پالت رنگی مجموعه استفاده کردهاند.
رنگ بهعنوان عنصر معماری
در این پروژه، رنگ تنها یک پوشش تزئینی نیست.
ترکیب رنگها با فرم گنبدی باعث شده است مجموعه مانند بخشی از چشمانداز طبیعی جزیره دیده شود.
تنوع رنگی
در بخشهای مختلف پروژه، طیفهایی از قرمز، زرد، آبی و سبز به کار رفته است.
این رنگها در کنار یکدیگر، تصویری متفاوت از یک سکونتگاه گنبدی ایجاد میکنند.
پیوستگی رنگ و محوطه
در طراحی مجموعه، رنگ گنبدها و عناصر محوطهسازی بهصورت یک ترکیب کلی در نظر گرفته شدهاند.
این موضوع باعث میشود مرز بصری میان ساختمان و زمین در برخی قسمتها کاهش پیدا کند.
نکته محیطزیستی مهم
هرچند رنگهای پروژه از خاکهای جزیره الهام گرفتهاند، این موضوع به معنای استفاده مستقیم از خاکهای رنگی ارزشمند هرمز برای رنگآمیزی تمام گنبدها نیست.
در توضیحات پروژه، استفاده از رنگهای مصنوعی برای جلوگیری از برداشت بیرویه منابع طبیعی جزیره مورد تأکید قرار گرفته است.
این تفاوت در تحلیل محیطزیستی پروژه اهمیت زیادی دارد.
تحلیل پلان و سازماندهی فضایی مجموعه ماجرا
در مجموعه ماجرا، سازماندهی فضاها بر پایه واحدهای گنبدی و ارتباط آنها با فضاهای باز شکل گرفته است.
برخلاف هتلهای متداول، در این پروژه یک راهروی مرکزی طولانی وجود ندارد که تمام اتاقها به آن متصل شوند.
در عوض، مسیرهای بیرونی و فضاهای میان گنبدها نقش اصلی را در سازماندهی حرکت بر عهده دارند.
فضاهای اقامتی
بخش مهمی از گنبدها به فضاهای اقامتی اختصاص یافتهاند.
این واحدها با ابعاد متفاوت طراحی شدهاند و امکان تجربه اقامت در فضاهایی با هندسه منحنی را فراهم میکنند.
فضاهای عمومی
در کنار فضاهای اقامتی، بخشهایی برای فعالیتهای عمومی و اجتماعی در نظر گرفته شدهاند.
این فضاها میتوانند محل تعامل گردشگران و ساکنان جزیره باشند.
فضاهای فرهنگی
در برنامه عملکردی مجموعه، فضاهایی مانند کتابخانه و کارگاههای مرتبط با صنایعدستی و فرهنگ محلی پیشبینی شدهاند.
فضاهای خدماتی
رستوران، فضاهای پذیرایی و خدمات اقامتی، عملکردهای مکمل مجموعه را تشکیل میدهند.
فضاهای باز
فضاهای میان گنبدها یکی از مهمترین بخشهای طراحی هستند.
این فضاها شامل مسیرهای حرکت، محلهای نشستن و نقاط تجمع میشوند.
ارتباط با ساحل
چیدمان مجموعه بهگونهای است که امکان حرکت در جهت چشمانداز ساحلی و تجربه فضای باز جزیره فراهم شود.
تحلیل سیستم سازهای؛ فناوری ابرخشت در مجموعه ماجرا
یکی از مهمترین ویژگیهای فنی مجموعه ماجرا، استفاده از فناوری ابرخشت یا سوپرادوبی است.
این روش ساخت توسط نادر خلیلی، معمار ایرانی، توسعه داده شد.
در سیستم ابرخشت، کیسهها یا لولههای پارچهای بلند با مصالح دانهای پر میشوند و بهصورت لایههای متوالی روی یکدیگر قرار میگیرند.
با تغییر تدریجی موقعیت لایهها، امکان ایجاد فرمهای منحنی و گنبدی فراهم میشود.
مرحله اول؛ آمادهسازی بستر
پیش از اجرای گنبدها، بستر زمین و شرایط فونداسیون بررسی و آماده میشود.
در پروژههایی با سیستم ابرخشت، پایداری بستر و کنترل رطوبت از موضوعات مهم طراحی هستند.
مرحله دوم؛ آمادهسازی مصالح
در مجموعه ماجرا، از مصالح دانهای و ماسه حاصل از لایروبی اسکله هرمز استفاده شده است.
این انتخاب به استفاده از منابع در دسترس و کاهش وابستگی به انتقال مصالح از خارج جزیره کمک کرده است.
مرحله سوم؛ پر کردن کیسهها
مصالح درون کیسهها یا لولههای مخصوص قرار میگیرند.
این کیسهها پس از پر شدن، بهصورت لایههای پیوسته روی یکدیگر چیده میشوند.
مرحله چهارم؛ شکلدهی گنبد
با قرارگیری لایهها در موقعیتهای مشخص، فرم گنبدی بهتدریج شکل میگیرد.
کنترل هندسه و موقعیت هر لایه برای پایداری نهایی اهمیت زیادی دارد.
مرحله پنجم؛ تقویت سازه
در بخشهایی از پروژه، بهویژه گنبدهای بزرگتر، از عناصر تقویتی فولادی استفاده شده است.
بنابراین نباید تمام گنبدهای مجموعه را سازههایی کاملاً خاکی و بدون تقویت معرفی کرد.
مرحله ششم؛ اجرای پوشش نهایی
پس از شکلگیری گنبدها، پوشش محافظ برای افزایش دوام و مقاومت در برابر شرایط محیطی اجرا میشود.
در مجموعه ماجرا، از پوششهای پایهسیمانی و رنگ نهایی استفاده شده است.
اهمیت فناوری ابرخشت
این روش ساخت چند ویژگی مهم دارد:
- امکان ایجاد فرمهای گنبدی
- استفاده از مصالح دانهای در دسترس
- کاهش وابستگی به برخی تجهیزات پیچیده
- امکان مشارکت نیروی انسانی محلی
- قابلیت آموزش فرآیند اجرا
- ایجاد دیوارهای ضخیم
- انعطافپذیری در طراحی واحدهای کوچک و متوسط
بااینحال، اجرای صحیح ابرخشت نیازمند طراحی مهندسی، کنترل کیفیت، بررسی پایداری و رعایت جزئیات حفاظتی است.
نقش نادر خلیلی در فناوری ابرخشت
نادر خلیلی از معماران ایرانی بود که در توسعه روشهای ساخت خاکی و ابرخشت نقش مهمی داشت.
او با هدف ایجاد سیستمهای ساختمانی ساده، قابل آموزش و مناسب برای شرایط مختلف، روش سوپرادوبی را توسعه داد.
در این فناوری، مصالح دانهای درون کیسههای بلند قرار میگیرند و با چیدمان لایهای، فرمهای منحنی و گنبدی ایجاد میشوند.
این روش در پروژههای مختلفی در جهان مورد استفاده قرار گرفته است.
مجموعه ماجرا یکی از نمونههای شناختهشده استفاده معاصر از این فناوری در ایران است.
نکته مهم این است که نادر خلیلی طراح مجموعه ماجرا نبوده است.
نقش او به توسعه فناوری ابرخشت مربوط میشود، درحالیکه طراحی معماری مجموعه ماجرا توسط دفتر زاو انجام شده است.
مصالح و فناوریهای بهکاررفته در مجموعه ماجرا
انتخاب مصالح در این پروژه با هدف ایجاد ارتباط میان اقتصاد ساخت، منابع در دسترس و شرایط محیطی انجام شده است.
ماسه و مصالح دانهای
در ساخت گنبدها از مصالح دانهای استفاده شده است.
بخشی از این مصالح از ماسه حاصل از لایروبی اسکله هرمز تأمین شده است.
کیسههای مخصوص ابرخشت
کیسهها یا لولههای پارچهای، مصالح دانهای را در موقعیت مشخص نگه میدارند.
این عناصر بخش اصلی فرآیند شکلدهی گنبدها هستند.
مواد تثبیتکننده
برای افزایش انسجام مصالح، در سیستم ساخت از مواد تثبیتکننده استفاده میشود.
در پروژه ماجرا، سیمان نیز در بخشهایی از ترکیب مصالح و پوشش نهایی نقش داشته است.
فولاد
در برخی گنبدهای بزرگتر، از تقویتکنندههای فولادی استفاده شده است.
پوشش سیمانی
پوشش خارجی گنبدها برای محافظت در برابر عوامل محیطی اجرا شده است.
رنگ
رنگهای نهایی با الهام از زمینشناسی جزیره انتخاب شدهاند.
استفاده از رنگهای مصنوعی به جلوگیری از برداشت گسترده خاکهای رنگی طبیعی کمک کرده است.
تحلیل اقلیمی مجموعه ماجرا
جزیره هرمز دارای اقلیم گرم و مرطوب ساحلی است.
در چنین شرایطی، معماری باید به تابش خورشید، رطوبت، باد و نیاز به سرمایش توجه کند.
فرم گنبدی
فرم گنبدی از نظر آیرودینامیکی نسبت به برخی احجام گوشهدار رفتار متفاوتی در برابر باد دارد.
این هندسه میتواند به کاهش تمرکز فشار باد در برخی نقاط کمک کند.
دیوارهای ضخیم
دیوارهای ابرخشت دارای جرم حرارتی قابل توجهی هستند.
این جرم حرارتی میتواند سرعت انتقال تغییرات دمایی به فضای داخلی را کاهش دهد.
بااینحال، عملکرد واقعی آن به شرایط اقلیمی، تهویه، رطوبت و جزئیات پوشش وابسته است.
ایجاد سایه
قرارگیری گنبدها در کنار یکدیگر باعث ایجاد فضاهای سایهدار در بخشهایی از محوطه میشود.
این سایهها در اقلیم گرم جزیره اهمیت دارند.
سازماندهی فضاهای باز
چیدمان غیرخطی گنبدها میتواند بر جریان باد و کیفیت فضاهای باز تأثیر بگذارد.
محدودیتهای اقلیمی
با وجود مزایای فرم گنبدی و جرم حرارتی دیوارها، اقلیم گرم و مرطوب هرمز چالشهای خاص خود را دارد.
در چنین اقلیمی، تهویه، کنترل رطوبت و تأمین آسایش حرارتی اهمیت زیادی دارند.
بنابراین نمیتوان تنها بر اساس استفاده از ابرخشت، ساختمان را بدون نیاز به سرمایش مکانیکی دانست.
معماری پایدار در مجموعه ماجرا
مجموعه ماجرا از منظر پایداری، پروژهای قابل توجه است؛ اما ارزش آن تنها به مصالح و فرم ساختمان محدود نمیشود.
در این پروژه، پایداری در سه حوزه محیطزیستی، اقتصادی و اجتماعی قابل بررسی است.
پایداری محیطزیستی
استفاده از مصالح در دسترس، توجه به فرم گنبدی و تلاش برای کاهش برداشت منابع طبیعی از جمله ویژگیهای محیطزیستی پروژه هستند.
پایداری اقتصادی
یکی از اهداف پروژه، افزایش سهم نیروی انسانی در هزینه ساخت و کاهش وابستگی به مصالح گرانقیمت بوده است.
پایداری اجتماعی
مشارکت ساکنان محلی در فرآیند ساخت و ایجاد فرصتهای مهارتآموزی، از مهمترین جنبههای اجتماعی پروژه محسوب میشود.
پایداری فرهنگی
فرم گنبدی، ارتباط با معماری بومی و استفاده از رنگهای الهامگرفته از طبیعت جزیره، به ایجاد هویت فرهنگی پروژه کمک کردهاند.
محدودیت ارزیابی پایداری
برای بررسی دقیق میزان پایداری پروژه باید دادههایی مانند مصرف انرژی، مصرف آب، میزان انتشار کربن، دوام مصالح و اثرات بلندمدت گردشگری در دسترس باشد.
بنابراین بهتر است ماجرا را نمونهای از معماری با رویکردهای پایداری معرفی کنیم، نه ساختمانی که تمام شاخصهای پایداری آن بهصورت کمی اثبات شده است.
نقش مجموعه ماجرا در اقتصاد و اشتغال محلی
یکی از مهمترین ویژگیهای پروژه، توجه به اقتصاد ساخت و مشارکت جامعه محلی است.
در بسیاری از پروژههای ساختمانی، بخش زیادی از هزینهها صرف خرید مصالح صنعتی و تجهیزات گرانقیمت میشود.
اما در مجموعه ماجرا، تلاش شده است سهم بیشتری از هزینه ساخت به نیروی انسانی اختصاص پیدا کند.
آموزش نیروی کار
در فرآیند اجرای پروژه، حدود ۴۰ نفر از نیروهای محلی که پیشتر مهارت تخصصی در این روش ساخت نداشتند، آموزش دیدند.
این افراد در اجرای گنبدها و فرآیند ساخت مشارکت کردند.
ایجاد مهارت
آموزش روش ابرخشت میتواند برای نیروهای محلی مهارتهای جدیدی ایجاد کند.
گردشگری و اقتصاد محلی
ایجاد اقامتگاه باعث فراهم شدن امکان حضور طولانیتر گردشگران در جزیره میشود.
این موضوع میتواند فرصتهایی برای خدمات گردشگری، صنایعدستی و فعالیتهای اقتصادی مرتبط ایجاد کند.
تعامل اجتماعی
وجود فضاهای عمومی و فرهنگی، امکان ارتباط میان گردشگران و ساکنان محلی را افزایش میدهد.
چالشهای توسعه گردشگری
افزایش گردشگری در مناطق طبیعی حساس میتواند پیامدهایی مانند فشار بر منابع آب، تولید پسماند، افزایش قیمت زمین و تغییر الگوهای زندگی محلی داشته باشد.
به همین دلیل، موفقیت بلندمدت چنین پروژههایی به مدیریت گردشگری و مشارکت مستمر جامعه محلی وابسته است.
تحلیل تجربه کاربر در مجموعه ماجرا
تجربه حضور در مجموعه ماجرا با اقامت در هتلهای متداول تفاوت دارد.
در این پروژه، کاربران بهجای حرکت در راهروهای داخلی یک ساختمان بزرگ، در میان گنبدها و مسیرهای باز حرکت میکنند.
تجربه ورود
بازدیدکننده در هنگام ورود با مجموعهای از احجام رنگی مواجه میشود.
این تصویر، نخستین ارتباط بصری میان معماری و چشمانداز طبیعی جزیره را شکل میدهد.
حرکت میان گنبدها
مسیرهای بیرونی باعث میشوند حرکت در مجموعه به تجربهای پیوسته از فضاهای باز و بسته تبدیل شود.
تجربه فضاهای داخلی
فرم منحنی دیوارها و سقفها، کیفیتی متفاوت از اتاقهای راستگوشه ایجاد میکند.
تجربه رنگ
رنگهای متنوع گنبدها در کنار نور طبیعی و چشمانداز جزیره، بخش مهمی از تجربه بصری کاربران را تشکیل میدهند.
ارتباط با طبیعت
قرارگیری مجموعه در نزدیکی ساحل و استفاده از فضاهای باز، ارتباط مستقیمی میان تجربه اقامت و محیط طبیعی ایجاد میکند.
تجربه اجتماعی
وجود فضاهای عمومی، امکان تعامل میان کاربران مختلف را فراهم میکند.
نقد و تحلیل معماری مجموعه ماجرا؛ نقاط قوت و چالشها
مجموعه ماجرا از نظر فرم، روش ساخت، ارتباط با طبیعت و رویکرد اجتماعی پروژهای شاخص است.
بااینحال، بررسی آن باید فراتر از جذابیت بصری گنبدهای رنگی باشد.
نقاط قوت پروژه
۱. استفاده خلاقانه از فناوری ابرخشت
مجموعه ماجرا نشان میدهد که چگونه میتوان یک روش ساخت نسبتاً ساده را در مقیاس یک پروژه گردشگری معاصر به کار گرفت.
۲. ارتباط با طبیعت جزیره
فرمها و رنگهای پروژه از ویژگیهای طبیعی هرمز الهام گرفتهاند.
۳. توجه به اقتصاد ساخت
تلاش برای افزایش سهم نیروی انسانی در هزینه اجرا، از ویژگیهای مهم پروژه است.
۴. مشارکت جامعه محلی
آموزش و بهکارگیری نیروهای محلی، فرآیند ساخت را به فرصتی برای مهارتآموزی تبدیل کرده است.
۵. سازماندهی خوشهای
چیدمان گنبدها باعث ایجاد فضاهای باز و مسیرهای متنوع شده است.
۶. ترکیب عملکردهای اقامتی و فرهنگی
پروژه تنها به اقامت گردشگران محدود نیست و فضاهایی برای فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی دارد.
۷. هویت بصری شاخص
رنگها و فرمهای گنبدی باعث شدهاند مجموعه به یکی از تصاویر شناختهشده معماری معاصر ایران تبدیل شود.
۸. توجه به توسعه محلی
پروژه در قالب برنامهای گستردهتر برای تقویت اقتصاد و فعالیت اجتماعی جزیره شکل گرفته است.
چالشها و محدودیتهای پروژه
۱. دوام پوشش خارجی
گنبدها در معرض تابش شدید خورشید، رطوبت و شرایط خورنده ساحلی قرار دارند.
بنابراین نگهداری پوششهای خارجی اهمیت زیادی دارد.
۲. کنترل رطوبت
در اقلیم گرم و مرطوب هرمز، کنترل رطوبت داخلی و جلوگیری از آسیب به مصالح ضروری است.
۳. نگهداری سیستم ابرخشت
دوام سازههای ابرخشت به کیفیت اجرا، پوشش محافظ و جزئیات فنی وابسته است.
۴. مدیریت گردشگری
افزایش حضور گردشگران میتواند فشار بیشتری بر محیط طبیعی جزیره وارد کند.
۵. مصرف آب و انرژی
عملکرد اقامتی مجموعه نیازمند تأمین آب، برق و خدمات زیرساختی است.
۶. مدیریت پسماند
فعالیت گردشگری و اقامتی میتواند تولید پسماند را افزایش دهد.
۷. حفظ مشارکت اجتماعی
یکی از چالشهای بلندمدت پروژه، استمرار منافع اقتصادی و اجتماعی برای جامعه محلی است.
در مجموع، ارزش مجموعه ماجرا در تلاش برای پیوند دادن معماری، گردشگری و توسعه اجتماعی قرار دارد.
افتخارات و جوایز مجموعه ماجرا
مجموعه ماجرا از زمان تکمیل، توجه رسانهها و نهادهای معماری بینالمللی را جلب کرده است.
مهمترین افتخارات ثبتشده برای پروژه عبارتاند از:
- جایزه معماری آقاخان ۲۰۲۵: برنده در قالب پروژه «مجموعه ماجرا و بازآفرینی اجتماعی هرمز».
- جایزه معمار ۱۳۹۹: رتبه دوم در بخش ساختمانهای عمومی.
- ArchDaily Building of the Year 2021: برنده در بخش مرتبط با معماری مهمانپذیری.
- World Architecture Festival 2021: دریافت جایزه در یکی از بخشهای رقابتی.
- Architizer A+Awards 2021: دریافت جایزه.
- Grand Prix du Design 2021: دریافت افتخارات طلایی.
- Taipei International Design Award 2020: دریافت مدال طلا.
این جوایز به شناختهشدن پروژه در عرصه معماری معاصر کمک کردهاند.
جایزه معماری آقاخان ۲۰۲۵؛ اهمیت بینالمللی مجموعه ماجرا
یکی از مهمترین دستاوردهای مجموعه ماجرا، دریافت جایزه معماری آقاخان در سال ۲۰۲۵ است.
این جایزه به پروژههایی تعلق میگیرد که علاوه بر کیفیت طراحی، به موضوعات فرهنگی، اجتماعی، محیطی و اقتصادی نیز توجه داشته باشند.
در ارزیابی مجموعه ماجرا، چند ویژگی اهمیت ویژه داشته است:
- استفاده از فناوری ابرخشت
- توجه به منابع و شرایط محلی
- مشارکت جامعه محلی در فرآیند ساخت
- ایجاد فرصتهای اقتصادی
- ترکیب گردشگری و فعالیتهای فرهنگی
- احترام به چشمانداز طبیعی جزیره
- توسعه تدریجی و متناسب با نیازهای جامعه
نکته مهم این است که جایزه آقاخان به برنامه گستردهتر «مجموعه ماجرا و بازآفرینی اجتماعی هرمز» تعلق گرفته است؛ برنامهای که علاوه بر اقامتگاه ماجرا، پروژههایی مانند مرکز فرهنگی رونگ و فضای اجتماعی بیتیپ را نیز شامل میشود.
بنابراین در معرفی دقیق افتخار پروژه باید میان «اقامتگاه ماجرا» و «برنامه بازآفرینی اجتماعی هرمز» تفاوت قائل شد.
تأثیر مجموعه ماجرا بر معماری معاصر ایران
مجموعه ماجرا از چند جهت در معماری معاصر ایران اهمیت دارد.
نخست، این پروژه توجه معماران را به ظرفیت فناوریهای ساخت خاکی و کمفناوری جلب کرده است.
دوم، نشان داده است که معماری گردشگری میتواند با برنامههای اجتماعی و اقتصادی محلی پیوند داشته باشد.
سوم، استفاده از رنگ و فرم گنبدی را به زبانی معاصر و متفاوت تبدیل کرده است.
چهارم، مفهوم معماری بومی را فراتر از تقلید از فرمهای سنتی مطرح کرده است.
پنجم، نشان داده است که فرآیند ساخت و مشارکت نیروی انسانی میتواند بخشی از ایده معماری باشد.
ششم، به اهمیت مدیریت گردشگری در مناطق طبیعی حساس توجه داده است.
از این نظر، ماجرا را میتوان یکی از پروژههای مهم در گفتوگوی معماری معاصر ایران درباره پایداری، اقتصاد ساخت و مسئولیت اجتماعی دانست.
مقایسه مجموعه ماجرا با نمونههای مشابه در معماری جهان
۱. پروژههای ابرخشت نادر خلیلی
مهمترین ارتباط فنی مجموعه ماجرا با پروژههایی است که بر اساس فناوری ابرخشت توسعه یافتهاند.
در هر دو رویکرد، مصالح دانهای درون کیسهها قرار میگیرند و با چیدمان لایهای، فرمهای گنبدی شکل میگیرند.
تفاوت اصلی در برنامه عملکردی و مقیاس پروژه است.
در مجموعه ماجرا، این فناوری برای ایجاد یک اقامتگاه گردشگری و فرهنگی با حدود ۲۰۰ گنبد مورد استفاده قرار گرفته است.
۲. معماری خاکی معاصر در آفریقا
در برخی پروژههای معماری معاصر آفریقا، از خاک و مصالح محلی برای ساخت فضاهای آموزشی و عمومی استفاده شده است.
وجه مشترک این پروژهها با ماجرا، توجه به مصالح در دسترس، اقتصاد ساخت و مشارکت جامعه محلی است.
بااینحال، شرایط اقلیمی، فناوری ساخت و برنامه عملکردی آنها متفاوت است.
۳. معماری گنبدی در اقامتگاههای معاصر
در برخی پروژههای اقامتی جهان، فرم گنبدی برای ایجاد تجربه فضایی متفاوت مورد استفاده قرار میگیرد.
مجموعه ماجرا نیز از این فرم بهره میگیرد، اما اهمیت آن در ترکیب هندسه گنبدی با فناوری ابرخشت و برنامه توسعه اجتماعی است.
چرا مجموعه ماجرا یکی از مهمترین پروژههای معماری معاصر ایران است؟
اهمیت مجموعه ماجرا را میتوان در چند ویژگی اصلی خلاصه کرد.
نخست، استفاده از حدود ۲۰۰ گنبد با فرمهای ارگانیک و رنگهای الهامگرفته از طبیعت جزیره.
دوم، بهکارگیری فناوری ابرخشت برای ساخت مجموعهای اقامتی در مقیاس قابل توجه.
سوم، توجه به منابع در دسترس و اقتصاد ساخت.
چهارم، مشارکت نیروی انسانی محلی و ایجاد فرصتهای مهارتآموزی.
پنجم، ترکیب فضاهای اقامتی، فرهنگی و اجتماعی.
ششم، ارتباط مستقیم فرم معماری با چشمانداز طبیعی هرمز.
هفتم، قرار گرفتن پروژه در چارچوب برنامه گستردهتر بازآفرینی اجتماعی جزیره.
هشتم، دریافت جایزه معماری آقاخان در سال ۲۰۲۵.
مجموعه ماجرا از این نظر نمونهای ارزشمند از معماری معاصر است که تلاش میکند میان کیفیت طراحی، اقتصاد ساخت و مسئولیت اجتماعی ارتباط برقرار کند.